Joseph Heller - "Paragraf 22"
- Szczegóły
- Jarek
Gdy „Paragraf 22” ukazał się na rynku amerykańskim w 1961 roku nic nie zapowiadało ogromnej sławy, jaką ta książka cieszy się zasłużenie po dzień dzisiejszy. Opinie krytyków na jej temat były podzielone, zaś sprzedany nakład niewysoki. Zupełnie inaczej niż w Wielkiej Brytanii, gdzie „Paragraf 22” już w pierwszym tygodniu swej sprzedaży stał się bestsellerem.
Antywojenna wymowa powieści Hellera nieporównanie mocniej przemówiła do Amerykanów rok później, przy okazji kolejnego jej wydania. Być może stało się to za sprawą dochodzącego do głosu nowego pokolenia „babyboomers”. Ogromna popularność książki uczyniła autora sławnym, zaś sprzedaż praw do filmu pozwoliła na dostatnie życie (sam film powstał dopiero 8 lat później).
Treść książki jest najlepszym odzwierciedleniem powiedzenia, że tam gdzie kończy się logika zaczyna się wojsko. Bohaterami „Paragrafu 22” są żołnierze amerykańscy walczący w trakcie II wojny światowej. Należą oni do dywizjonu bombowego stacjonującego we Włoszech. Autor na kolejnych kartach powieści prezentuje nam postaci dowódców, personel latający oraz osoby działające w służbie pomocniczej. Im więcej żołnierzy poznajemy tym silniejsze staje się wrażenie, że baza wojskowa, w której rozgrywa się akcja jest jednym wielkim domem wariatów. Przebywający w nim pensjonariusze – żołnierze, w obliczu nieustannie grożącej im śmierci oddają się najprzeróżniejszym dziwactwom, bądź są nim poddawani przez swoich niezbyt bystrych przełożonych.
W sytuacji bez wyjścia, w oparach surrealizmu żołnierze uaktywniają swoje mechanizmy obronne, które mają im pomóc przetrwać wojenną zawieruchę i wszelkie irracjonalne działania ze strony instytucji wojska. Bycie wariatem, w pewnym sensie pomaga im przeżyć w sytuacji, gdzie zdrowy rozsądek nie funkcjonuje należycie. Jest to też, jak się wydaje dobra furtka, by udając świra pożegnać się z wojskiem. Tu niestety armia całkiem sprytnie się zabezpieczyła za pomocą tytułowego paragrafu 22. Mówi on, że żołnierz ma prawo przejść do cywila na własną prośbę z powodu choroby psychicznej. Jednakże jeśli ktoś z tego powodu wnosi o zwolnienie ze służby zachowuje się racjonalnie, a tym samym udowadnia, że jest psychicznie zdrowy i nie może prosić o przejście do cywila z powodu choroby psychicznej. Paradoks ten sprawia, że jedynym pewnym sposobem na zakończenie służby wojskowej jest śmierć.
Obraz, z jakim konfrontujemy się na łamach książki, choć wielce humorystyczny, tchnie pesymizmem. Nie ma tu miejsca na patriotyzm i bohaterów . Są natomiast podjazdowe wojenki między najwyższymi dowódcami o to kto jest najważniejszy, w czym pomagają im podwładni w stopniach oficerskich. Na samym dole tej hierarchii wojskowej są zwykli żołnierze, których jak się wydaje jedynym prawem jest zginąć dla dobra swych dowódców.
Obok przerażonych pilotów, na co dzień stających w obliczu śmierci są żołnierze służby pomocniczej, którzy nie walczą bezpośrednio. Zajmują się administracją, zaopatrzeniem, przy czym traktują swoją robotę jako możliwość zdobycia awansu, czy też odłożenia sporej sumy przed powrotem do kraju. Przykładowa sytuacja: główny bohater – Yossarian przeżywa traumę z powodu śmierci członka załogi swego samolotu, a w tym samym czasie Wintergreen – zaopatrzeniowiec używa wojskowego sprzętu do czarnorynkowego handlu na ogromną skalę. Te paradoksy występują nader często. Właściwie w pewnym momencie wydaje się, że amerykańscy lotnicy obok Niemców mają jeszcze jednego wroga w postaci systemu administracyjnego własnego wojska.
„Paragraf 22” nie jest jedynie paszkwilem wycelowanym w amerykańską armię jako taką. To przede wszystkim uderzenie w definicję wojny jako mechanizmu zbiorowego szaleństwa, w którym nieznający się ludzie odbierają sobie nawzajem życie w imię celów, których nie zawsze są w stanie wyartykułować. To także sprzeciw wobec stawiania człowieka w sytuacji, w której niczym zaszczute zwierzę, w strachu i ciągłym napięciu jest obdzierany z resztek godności i człowieczeństwa. „Paragraf 22” stanowi przestrogę, o jakiej zawsze warto pamiętać, gdy do głosu dochodzą demony wojny.
Joseph Heller - "Paragraf 22"
Tytuł oryginału: Catch-22
Wydawnictwo: Albatros , Luty 2003
Seria: Literka
Liczba stron: 479